El Antisepsisinde Kullanılacak Ürünler
| 
Author: Su ve sabunla yapılan sosyal tip yıkamalarda mekanik etki ile kir ve bakterileri azaltılır. Hijyenik ve cerrahi tip el yıkamada antiseptik özelliğe sahip ajanlar kullanılır ve kimyasal etki ile bakterilerin öldürülmesi veya üremelerini durdurulması amaçlanır. Kullanılan ajanlar bakteriositatik ve bakterisidal etkinliğe sahiptirler. FDA (1978) el antisepsisinde kullanılacak antimikrobial sabunları 3 grup içerisinde toplamıştır. Bunlar; a) antimikrobiyal sabunlar, b) sağlık personeli el yıkama sabunları ve c) cerrahi el yıkama antiseptikleridir(Resim 1). Hazırlanan guideline’larda yer alan ve el antisepsisinde kullanılan antiseptiklere ait özellikler şöyledir (Tablo1):
Alkoller. Çeşitli çalışmalarda %50-70’lik alkol içeren solüsyonların eldeki bakterileri öldürmek ve inhibe etmek konusunda son derece etkili olduğunu ispatlamıştır. Günümüzde Avrupa ülkelerinde l. yıkama antiseptiği olarak alkollü ürünler tercih edilmektedir.
Etki Mekanizması ve Spektrum: Alkoller mikroorganizmalarda hücre proteinlerini denatüre ederler. Gram pozitif ve gram negatif mikroorganizmalara, Mikobakteriler, mantar ve viruslara karşı güçlü inhibitör ve öldürücü etkinliğe sahiptirler. Sporosidal aktivitesi yoktur. Alkol hızlı aktivite gösterir. Alkoller yüzey dezenfektanı veya antiseptiği olarak kullanılmamalıdır.
Kullanım Şekli: El antisepsisi amacı ile 3 alkol kullanılmaktadır: Bunlar ethanol, normal propanol (n-propanol) ve isopropanoldür. Alkollerin su içerisindeki %60-90’lık dilüsyonları kullanılır. Antibakteriyel etkinlik için n-propyl alkolün %60’lık dilusyonu ile elde edilen başarı isopropyl alkolün %90’lık solüsyonu ile elde edilir. Etanol ise %70’lik dilüsyonları ile kullanılır. Uygulama süresi amaca göre 20 saniye ile 1 dakika arasında değişir. Miktar tüm eli ıslatacak kadar olmalıdır. Yani en az 3–5 ml. kullanılmalıdır. Alkolden sonra tekrar el durulama ve silme işleminin olmaması suya bağlı kontaminasyon riskini, lavabo gerekliliğinin ortadan kalkması ek zaman ihtiyacını, silme işleminin olmaması da deride travmaya bağlı irritasyon ve kontaminasyon riskini ortadan kaldırmaktadır.
Chlorhexidine Glukonate. %2- % 4 içeren solusyonlar tercih edilir.
Etki Mekanizması ve Spektrum: Bir katyonik bisguanidindir. Bakterilerde hücre duvarını yıkar ve stoplazmada prespitasyona yol açar. Mikobakteriler ve mantarlara etkisi alkolden daha azdır. Orta hızlı etkilidir. Derinin Str.corneum tabakasına bağlanarak 6 saat gibi uzun bir süre kalıcı etkinlik yaratır.
Kullanım Şekli: Su veya alkol içerisinde kullanıma sunulmuş %2, %4, %0,5 lik dilüsyonları mevcuttur. Alkolün %0,5’lik dilüsyonları ise alkolün hızı ile birleşerek kalıcı ve hızlı bir etkinlik yaratmıştır.
Hexachlorophene. Nörotaksik etkisi bilinmetedir. Bu kullanımını önemli ölçüde kısıtlamıştır.
Etki Mekanizması ve Spektrum: Klorlanmış bisfenoldür. Hücre membranlarını tahrip eder ve stoplazmayı presipite eder. Genel olarak bakteriostatik etkinliğe sahiptir. Bakteri sporlarına, mikobakterilere, mantarlara ve viruslara zayıf aktivite gösterir. Etki hızı ortadır.
Kullanım Şekli: Su içerisinde %3’lük dilüsyonları kullanılmaktadır.
İodin ve İodoforlar. El ve deri antisepsisinde, operasyon öncesi ve sonrasında cerrahi yara ve deri enfeksiyonlarının tedavisinde yaygın olarak tercih edilmektedir. En önemli dezavantajı deri irritanıdır, dermatit yapabilir. Yeni doğanlarda uzun süreli kullanıma bağlı olarak hipertiroidizm gelişebilir. Deri ve eldeki organik maddelerden etkilenir ve inaktive olur. Bu nedenle kirli ellerin önce mekanik olarak yıkanmalıdır.
Etki Mekanizması ve Spektrum: Hücre duvarına penatre olan iyot oksidatif yolla bakterilerde elektron transportunu bozar. Gram pozitif ve negatif mikroorganizmalar üzerine alkol gibi bakterisidal etkinlikleri varken. Sporlar çok daha az, mikobakteriler, mantarlar ve viruslara karşı alkollerden daha düşük etkinlik gösterir. Etkinliği orta hızdadır.
Kullanım Şekli: Element iyotun alkoldeki çözeltisi veya uzun süreli etkinlik için %1’lik serbest iyot taşıyan polyvinilpyrolidone veya povidon gibi bir taşıyıcı ile hazırlanmış kompleks bileşikleri kullanılmaktadır. Etkili bir kompleks içerisinde serbest iyodun 1–2 mg/L konsantrasyonlarda olması istenir. El antisepsisinde %2-10’luk farklı konsantrasyonları kullanılmaktadır.
Para-chloro-meta-xylenol. Klorkslenol olarak da tanımlanır. Xylenol’e bir halojen molekülünün ilavesi ile oluşturulmuştur.
Etki Mekanizması ve Spektrum: Bakterilerde hücre duvarının ve membranların yapısını bozar. Sitoplâzmada presipitasyona neden olarak bakteri ölümüne sebep olurlar. Gram pozitif bakterilere alkol kadar etkili iken diğer oranizmalar etkinliği alkolden çok düşüktür. Kalıcılık 1- 2 saattir. Etkinlik hızı orta derecelidir.
Kullanım Şekli: El ve deri antisepsisi amacı ile hazırlanmış %0.5-3.75 konsantrasyonlar da solüsyonları mevcuttur.
Triclosan. 5-chloro-2-(2,4-dichlorophenoxyl) phenol bir difenileterdir. Deriden absorbe dilir ve irritan etkilidir.
Etki Mekanizması ve Spektrum: Gram pozitif ve gram negatif mikroorganizmalarda bakteri hücre duvarını tahrip ederler. Bakteri sporları, mikobakterilere karşı alkolden düşük, funguslara etkisiz, virüslara karşı alkol kadar etkindir. El antisepsisinden çok sabun formunda vücut bakterilerinin sayılarını azaltmakta kullanılırlar. Etkinlik hızı orta derecelidir
Kullanım Şekli: El antisepsisinde % 0.3-2’lik solusyonları kullanılmaktadır. Sabun formu %2 konsantrasyonda ajan içerir.
El yıkamama konusundaki genel yanlışlar “yeterli zamanın yok”, “zaten eldiven kullanıyorum”, “ellerimde allerji ve dermatitler yapıyor” gibi, ancak eğitim ile önlenebilir. Eller gerçekten çok acil bir müdahale gerekmiyorsa mutlaka hasta ile her temastan önce ve sonra yıkanmalıdır. Lavabo bağımlı antiseptikler kullanılıyorsa her odaya hatta yatak başına lavabo yerleştirilmelidir. Ancak yoğun ünitelerde hasta başında uygulanacak ve diğer antiseptiklerden daha kısa sürede etkili lavabo su ve kurulama gerektirmeyen alkol bazlı antiseptikler özendirilmelidir(Resim 2). Amaçlanan hedefe uygun (sosyal, hijyenik veya cerrahi) antiseptikler seçilmelidir. Sabunluklar ve su kaynakları dirsek veya ayakla kullanılabilir pedallı olmalıdır.(Resim 3) Eldiven kullanımı hastane enfeksiyonlarının önlenmesinde hasta ve sağlık personelinin korunmasında kullanılan en önemli tıbbi enstrümandır. Ancak eldiven kullanımından önce ve sonra mutlaka eller yıkanmalıdır. Eldiven kullanımından sonra kalıcı flora ve tırnak altlarında yerleşik mikroorganizmalar neminde yardımı ile süratle çoğalmaktadır. Eldiven yıkanmış eller üzerine takılmalı, eldiven takılarak uzun süreli cerrahi işlem yapılacaksa kalıcı antiseptikler seçilmeli ve eldiven çıkarıldıktan sonra eller yeniden yıkanmalıdır.
Ellerin hastane içerisinde patojen mikroorganizmaların hastadan hastaya geçişteki en önemli yol olduğu konusunda sağlık çalışanları bilgilendirilmeli ve el yıkamanın gerekliliği anlatılmalıdır. Bunun medikal bir uygulama olduğunu konusunda bilgilendirilmelidir. Özellikle Tıp Fakültelerinde derslerde uygulamalı olarak el yıkama anlatılmalı ve gösterilmelidir.
Son aramalar:
